Akarsularımızın Genel Özellikleri

l . AKARSULARIMIZIN GENEL ÖZELLİKLERİ

Türkiye! iklim koşullan ve yer şekillerinin çeşitliliğine bağlı olarak sık bir akar­su ağına sahiptir . Topraklarımızdan kaynağını alan çok sayıda akarsu , altı önemli hav­za ile bazı kapalı havzalara su taşır . Ancak akarsularımızın uzunlukları fazla değil­dir . Türkiye'nin bir yanmada oluşu ve dağların genellikle kıyılara paralel sıralar hâlin­de uzanması , uzun akarsuların oluşmasını engellemiştir .

Kıyılarımızdaki dağlardan kaynağını alan akarsular , kısa bir yol aldıktan sonra de­nize ulaşır . Bu nedenle bu akarsuların boylan oldukça kısadır . Kaynağını iç kesimler­den alan akarsularımızın boylan daha uzundur . Bununla birlikte en uzun akarsuyumuz olan Kızılırmak'ın boyu ( iç Anadolu'da genişçe bir kavis çizdiği hâlde ) 1355 km'yi an­cak bulur .

Akarsularımızın diğer bir özelliği de , taşıdıkları su miktarının az olmasıdır Tür­kiye'nin büyük bir bölümünün yan kurak iklimin etkisinde olması nedeniyle  az yağış alması bunun başlıca nedenidir . Akarsularımızın taşıdıkları su miktarı azlığının diğer nedeni de , akarsu havzalarının dar oluşudur . Akarsularımızın boylan kısa , kollan da az olduğundan doğal olarak taşıdıkları su , fazla olmamaktadır . Ancak , her mevsim yağış­lı olan Doğu Karadeniz Bölümü'nün akarsuları , her zaman bol su taşımaktadır .

Akarsularımızın rejimleri düzenli değildir . Türkiye'de yağış rejiminin düzensiz oluşu , ilkbahardaki kar erimeleri ve yazın buharlaşmanın fazla olması , akarsularımızın taşıdıkları su miktarının yıl boyunca büyük değişikliklere uğramasının başlıca nedenle­ridir . Akarsularımızın tümünde , su seviyesinin en düşük düzeyde olduğu dönem , yaz mevsimidir . Bu dönemde bazı akarsular tümüyle kurur . Sonbahar yağmurlarının başlaması ve buharlaşmanın azalmasıyla akarsu düzeylerinde yükselme başlar . Akarsularımızın büyük bir kısmında su seviyesinin en yüksek düzeyde olduğu dönem , ilkba­hara rastlar . Bu dönemde yağışların artması ve kar erimeleri nedeniyle akarsuların su düzeyleri oldukça yükselir .

Yataklarının fazla eğimli oluşu , akarsularımızın bir diğer özelliğidir . Bu nedenle akış hızları dolayısıyla erozyonu hızlandırıcı etkileri fazladır . Bol alüvyon taşır ve de­nizlere döküldükleri yerlerde deltalar oluştururlar . Türkiye'deki akarsuların genellikle denge profilini almamış olmaları , Türkiye'nin son jeolojik zamanda şekillenmiş olma­sından başka bir deyişle genç arazi yapısından kaynaklanmaktadır . Akarsularımızın hidroelektrik enerji üretimine çok elverişli olmaları da dar ve derin vadiler oluşturma­larının bir sonucudur . Bu nedenle ülkemizde çok sayıda baraj yapılmış ve hidroelektrik santrali kurulmuştur .

Akarsularımızın çoğu , dağlık kesimlerden inmektedir . Taşıdıkları kum ve çakıllar­la yataklarını doldurdukları için denize yakın kısımlarında bile ulaşıma elverişli değil­dir . Yalnızca Kocaırmak , kıyıdan 7 km iç kısma kadar ulaşıma olanak verir .

Akarsularımızın , balıkçılık yönünden önemli bir potansiyele sahip olduğu söylene­bilir . Yeşilırmak , Kızılırmak ve Sakarya ağızlarında avlanan mersin balıklandın yumur­talarından havyar elde edilir . Van Gölü'ne dökülen akarsuların ağızlarında da inci kefali denilen balık türü bolca avlanmaktadır . Diğer akarsularımızda da kefal , sazan , ala­balık , yayın vb . balık türleri bulunmaktadır .

2 . BAŞLICA AKARSULARIMIZ

Her akarsu , bütün kollarıyla birlikte , belirli bir bölgenin sularım toplar . Akarsuyun sularını topladığı alana , o akarsuyun su toplama alanı ya da havzası denir . Aynı deniz ya da gök dökülen akarsular da o göl ya da denizin havzasını oluşturur: Karadeniz hav­zası , Marmara havzası , Van Gölü havzası gibi . Bir havzanın büyüklüğü , yer şekilleri­nin özelliklerine ve eğime göre değişir . Sözgelimi; Ege ve Marmara havzaları oldukça dar , Karadeniz havzası ise geniştir .

Yurdumuzdaki başlıca su bölümü çizgisi , genel doğrultu olarak kuzeydoğu - güney­batı yönünde uzanır . Çoruh -Yeşilırmak - Kızılırmak - Ceyhan , Aras ve Fırat havzaları bu çizgi ile ayrılır ( Harita 5 ) . Bu çizginin doğusunda kalan yerlerin sulan Hazar denizi ve Basra Körfezi'ne , batısındaki bölümün sulan ise Akdeniz , Ege , Marmara ve Kara­deniz'e dökülür . Bu ana hattın her iki yanında da birçok kapalı havza bulunmaktadır .

Türkiye'deki akarsuların büyük bir kısmı , kaynağını Türkiye topraklarından alır , Türkiye'de denize dökülür . Bazı akarsular Türkiye topraklarından doğarak başka ülke­lerden denize dökülürken , bazı akarsular da başka ülkelerden doğup Türkiye sınırları içerisinde denize dökülür . Bu akarsuların döküldükleri denizlere göre dağılışları şöyle­dir:

A . KARADENİZ'E DÖKÜLEN AKARSULAR

Türkiye akarsularının yaklaşık üçte biri Karadeniz'e dökülmektedir . Karadeniz'de­ki akarsuları iki grupta inceleyebiliriz:

Birinci grup , Karadeniz'deki dağlık alanlardan kaynağını alan , bu nedenle boylan kısa akarsulardır . Bunların başlıcaları; Doğankent , Melet , Pazarderesi , İkizdere , Fır­tına deresi , Değirmendere ve Aksu'dur . Bu akarsular yıl boyunca genel­likle bol su taşırlar .

İkinci grubu , iç bölgelerden doğarak Karadeniz'e dökülen akarsular oluşturur . Bun­ların çoğu , doğu-batı doğrultusunda akar ve daha sonra kuzeye yönelerek Karadeniz'e dökülürler .

Bu akarsuların başlıcaları doğudan batıya doğru şöyledir:

Çoruh , Mescit dağlarından doğarak batıya doğru akar . Sonra kuzeye yönelir , kısa bir yol aldıktan sonra doğuya döner ve kıyı ile iç kesimlerdeki dağ sıralarını birbirinden ayırarak akışına devam eder . Oltu ve Tortum çaylarını toplar ve kuzeye yönelir . Tür­kiye'nin en dar ve derin vadilerinden geçerek sınırlarımızın dışına çıkar ve Batum ya­kınlarında denize dökülür . Kaynaklarını aldığı iç kısımlarda kışın yağışlar kar şeklinde olduğu için , en az suyu kış aylarında taşır . Kar erimeleri ve yağmurlarla birlikte ilkba­harda sulan kabarır ve mayısta en yüksek düzeye çıkar . Öyle ki , Çoruh'un sadece Mayıs ayında taşıdığı su miktarı , bütün bir kış boyunca taşıdığı su toplamının iki katını bu­lur . Rafting sporuna uygunluğu nedeniyle turistik açıdan önem kazanmış bir akarsuyu-muzdur .

Doğankent çayı , Çadırdağı ve Kalkanlı dağlarının yamaçlarından inen derelerden kaynağını alır . Kuzeybatıya yönelerek Tirebolu'nun doğuşumla denize dökülür .

Yeşilırmak üç önemli kolun birleşmesiyle meydana gelmiştir . Boalardan ilki , Yıl­dız Dağlarından doğan ve en kısa kol olan Çekerek Çayı'dır . Köse Dağı’nan çıkan ve Tokat Çayı ile Tozanlı ırmağından oluşan ikinci kol , Tokat'tan geçer . Amasya'ya varmadan önce Çekerek'le birleşir . Üçüncü kol Kelkit Çayı’dır . Bu kol , doğu-batı doğrultum bir vadide akarak Amasya'dan gelen Yeşilırmak ile birleşir . Bundan sonra , Yeşilırmak , Canik dağlarını dikine keserek Karadeniz'e dökülür . Yağmur ve eri­yen kar sularıyla beslendiğinden , rejimi çok düzensizdir . Aşağı çığırında Hasan Uğur­lu ve Suat Uğurlu Barajları , bir kolu olan Tozanlı çayı üzerinde de Almus Barajı yapıl­mıştır . Denize döküldüğü yerde Çarşamba deltası oluşmuştur .

Kızılırmak , bütün çığırları Türkiye sınırları içinde kalan en uzun akarsuyumuzdur .

Sivas'ın doğusunda Kızıldağ'dan çıkan derelerin birleşmesiyle oluşur , % Anadolu Böl­gesi'nde büyük bir yay çizdikten sonra kuzeye yönelerek geniş Bafra deltasını oluştu­rarak denize dökülür . Bu akarsuyun büyük bir kısmı İç Anadolu Bölgesi'nde yer alır . Başlıca kollan; Gökırmak , Delice ırmağı ve Devrez çayıdır . Kızılırmak deltasında balıkçılık bakımından önem taşıyan birçok lagün vardır . Bu deltanın bir başka özelliği de yüksekliği 7-8 m'yi bulan kıyı kumullarının bulunmasıdır . Orta çığırında Hirfanlı ve Kesikköprü barajları , aşağı çığırında Altınkaya Barajı yapılmıştır . Rejimi düzensizdir . Mart ayında birden kabarır , nisanda en yüksek akıma ulaşır . Mayıs sonunda ise sulan hızla azalmaya başlar .

Yenice ırmağı; Gerede , Soğanlı , Bolu ve Devrek çaylarının birleşmesiyle oluşur . Genellikle ormanlık ve yağışı yeterli yörelerden aktığı için rejimi oldukça düzenlidir .

Kocaırmak , Küre Dağlarının batı kesiminden kaynağını alan birçok kolun birleş­mesiyle oluşur . Ağzında oluşan küçük haliç nedeniyle , üzerinde sınırlı da olsa taşıma­cılık yapılabilmektedir .

Sakarya , Kuzeybatı Anadolu'nun en büyük akarsuyudur . Çifteler ( Eskişehir ) ilçe merkezinin güneydoğusundaki Sakaryabaşı kaynağı , bu ırmağın başlangıcım oluşturur . Ankara , Kirmir , Mudurnu ve en büyük kolu olan Porsuk çaylarının birleşmesiyle son şeklini alır . Sakarya da tıpkı Kızılırmak gibi genişçe bir kıvrım oluşturur . Aşağı çı­ğırında , taşıdığı alüvyonların büyük bir bölümünü birer çöküntü alanı olan Osmaneli ve Adapazarı ovalarında biriktirir . Bu nedenle denize döküldüğü yerde belirgin bir deltası oluşmamıştır . Orta çığın üzerinde Hasan Polatkan ve Gökçekaya barajları , bir kolu olan Porsuk çayı üzerinde de Porsuk Barajı kurulmuştur .

B . MARMARA DENİZİNE DÖKÜLEN AKARSULAR

Marmara denizine dökülen akarsuların tamamı Türkiye sınırlan içinden doğar . Yer şekillerine bağlı olarak , bu denize dökülen akarsuların boylan kısa , havzaları dardır . Bu akarsulardan en önemlisi Susurluk ( Simav ) 'tur . Susurluk; Kuş Golü'nden gelen Koca-çay ile Ulubat Golü'nden gelen Mustafa Kemalpaşa ve Nilüfer çaylarının birleşmesiyle oluşur . Susurluk , Güney Marmara sularının büyük bir kısmını toplar .

Marmara denizine dökülen diğer akarsular; Gönen ve Biga çaylarıdır .

C . EGE DENİZİNE DÖKÜLEN AKARSULAR

Ege denizine dökülen akarsuların büyük bir kısmı doğu-batı doğrultusundaki çökün­tü ovalarına yerleşmiştir . Bu akarsular , aynı doğrultuda uzanan dağlardan inen kısa de­relerle beslenir .

Ege denizine dökülen akarsuların başlıcaları şunlardır:

Gediz , iç Batı Anadolu platoları üzerinde yükselen Murat Dağı'ndan doğar . Bozdağlar’ın kuzeyini takip ederek Salihli yakınlarında ovaya girer ve burada Alaşehir su­yunu alır . Manisa yakınında , Akhisar ovasından gelen Kum çayını alarak Menemen'in kuzeyinden , İzmir Körfezi'ne dökülür . Gediz'in eskiden denize döküldüğü yer çok sığ­dı . Bu yüzden nehir , taşıdığı alüvyonlarla körfezi doldurma tehlikesi gösterdiğinden , daha güneyde olan alt çığın 1886'da değiştirilerek şimdiki yerine alınmıştır . Irmağın artık ulaşamadığı deltanın batı kesiminde , başta Çamaltı Tuzlası olmak üzere bazı lagün­ler oluşmuştur . Gediz üzerinde Demirköprü Barajı kurulmuştur .

Küçük Menderes , Bozdağ'dan doğar , Aydın Dağlan ile Bozdağlar arasındaki çö­küntü alanını takip eder ve buralardaki , yamaçlardan inen birçok kolu alarak Kuşadası Körfezi'ne dökülür . Taşıdığı alüvyonlarla denizi doldurduğu için , İlk Çağ'da bir kıyı kenti olan Efes , yaklaşık on kilometre içeride kalmıştır .

Büyük Menderes , çizdiği büklümlerle bir yer şekline ( menderes ) adını vermiştir . Ege Bölgesi'nin en büyük akarsuyudur . Sandıklı Dağlarının batısından ve Dinar yakın­larından kaynaklarını alır . Murat Dağı'ndan gelen Banaz çayı ile Denizli yakınlarından geçen Çürüksu'yu aldıktan sonra , doğu-batı doğrultulu geniş ovaya girer . Nazilli'de Akçay , Aydın Ma Çine çayını aldıktan sonra Balat ovasında denize dökülür . Büyük Menderes , taşıdığı ve biriktirdiği alüvyonlarla büyük bir delta oluşturmuş , döküldüğü yerde körfez , 30 km kadar dolarak kara hâline gelmiştir . Bu süreçte Çamiçi gölü oluş­muş , antik liman kenti olan Milet , 8-10 km içeride kalmıştır . Büyük Menderes'in yu­karı çığın üzerinde Adıgüzel , Akçay kolu üzerinde Kemer Barajı yapılmıştır .

Bakırçayı da Ege denizine dökülen akarsulardandır .

Ege Havzası'nda yer alan diğer bir akarsu da Çanakkale Boğazı'nın batısından de­nize dökülen Meriç'tir . Meriç nehri , Bulgaristan'dan gelen Tanca , Batı Trakya'dan gelen Arda çayları ile birleştikten sonra Ergene Irmağı'nı alır ve Türkiye-Yunanis­tan sınırını çizerek Enez yakınında denize dökülür . Meriç'in en önemli kolu olan Er­gene , Yıldız Dağlarının tepelerinden inen kollarla beslenir .

Ç . AKDENİZ'E DÖKÜLEN AKARSULAR

Akdeniz'de de dağlar kıyıdan itibaren yükseldiği için akarsular genellikle fazla uzun değildir . Bölgedeki uzun akarsular , kaynaklarım iç bölgelerden alarak Toroslar’ı dikine yarar ve Akdeniz'e ulaşır . Bölgenin batısındaki akarsuların uzunlukları fazla olmadığı gibi bu akarsuların , yazın sulan oldukça azalır . Fethiye Körfezi'nin iki tarafında deni­ze dökülen Dalaman ve Eşen çayları böyledir . Antalya Körfezi'ne dökülen Aksu ve Köprü suyu , kaynaklarını Göller Yöresi'nden aldıkları için daha uzundur . Bölgenin başlıca akarsuları doğudakilerdir .

Manavgat Irmağı , Batı Toroslardan doğan kolların birleşmesiyle oluşur ve birçok karstik kaynakla da beslenir . Dar ve dik yamaçlı kanyonlardan akarak , Manavgat yakı­nında ünlü çavlarımı oluşturur ve alüvyal bir kıyı ovasında denize dökülür .

Göksu , biri Göksu , diğeri Ermenek Çayı olmak üzere iki koldan oluşur . Taşeli Pla­tosu'nu derin vadilerle parçalayan bu akarsu , Silifke yakınındaki deltasında denize dö­külür . Silifke Ovası olarak da bilinen deltasında iki lagün bulunmaktadır .

Seyhan nehrinin en uzun ve en Önemli kolu , Zamantı çayıdır . Bu çay , Tahtalı dağ­larından doğan Göksu ile birleşerek Çukurova'ya iner . Seyhan , eskiden yağışlı dö­nemlerde taşkınlarla çevreye zarar veriyordu . Üzerinde kurulan Seyhan Barajı ile sula­rı kontrol altına alınmıştır . Ayrıca aşağı çığırında , Çukurova'yı taşkınlardan korumak için setler yapılmış , sulama kanalları açılmıştır .

Ceyhan'ın kaynağını , Elbistan havzasındaki sulan toplayan Göksün ve Söğütlü çayları oluşturur . Ceyhan Ovası'na girmeden Önce Toroslardaki derin vadilerde akar . Aksu ırmağını aldıktan bir süre sonra Çukurova'ya inerek İskenderun Körfezlerinde de­nize dökülür . Havzası daha küçük olduğu hâlde , debisi Seyhan'dan daha yüksektir . Sık sık taşkınlara neden olan Ceyhan üzerinde , Menzelet ve Aslantaş barajları yapılmıştır .

Asi , kaynağını Lübnan Dağlarından alır . Yukarı çığırının büyük bir kısmı Suriye sı­nırlan içinde kalan bu ırmak , Samandağ ilçesinin güneyinde bir delta oluşturarak deni­ze dökülür . Asi nehrinin havzasının üçte biri , Türkiye sınırlan içindedir .

D . BASRA KÖRFEZİ'NE DÖKÜLEN AKARSULAR

Basra Körfezi'ne dökülen akarsularımız Fırat ve Dicle'dir .

Murat ile Karasu gibi iki büyük kolun birleşmesiyle oluşan Fırat , Türkiye'nin en büyük akarsuyudur ( Resim 59 ) . Murat Nehri , kaynağını Aladağ’lardan alır . Malazgirt ve Muş ovalarından geçerek batıya yönelir ve Palu yakınlarında Keban Baraj gölüne ula­şır . Erzurum yakınlarındaki dağlardan inen birçok kolun birleşmesiyle oluşan Karasu , Fırat'ın asıl kolu sayılır . Batıya doğru akıp Erzincan Ovası'na giren Karasu , Tunceli çevresindeki derin boğazlardan geçerek , Keban Baraj gölüne dökülür . Keban Barajı

yapılmadan önce Murat ve Karasu , Elazığ'ın kuzeybatısında doğrudan birleşiyordu . Şimdi , her biri baraj gölüne ayrı ayrı dökülmektedir . Türkiye'deki akarsular içinde en fazla suyu Fırat taşır . Fırat , aynı zamanda Türkiye'nin en önemli hidroelektrik enerji üretim kapasitesine sahiptir . Atatürk , Keban ve Karakaya gibi , ülkemizin en büyük barajları ile hidroelektrik santralleri bu akarsuyumuz üzerinde kurulmuştur .

Dicle , kaynağını Güneydoğu Toroslar üzerindeki Hazar Gölü'nden alır . Bu akarsu­yun yaklaşık dörtte biri , Türkiye sınırlan içindedir . En önemli kollan; Batman , Botan , Garzan ve ülkemizden doğup sınırlarımız dışında Dicle ile birleşen Zap suyudur .

E . HAZAR DENİZİNE DÖKÜLEN AKARSULAR

Hazar denizine dökülen akarsularımız Aras ve Kura'dır . Bu akarsular , Türkiye'nin doğu ve kuzeydoğusundaki sulan Hazar denizine taşır .

Araş , Bingöl Dağlarından doğar . Erzurum'un güneyindeki birçok kolla beslenir . Ar­pa Çayı'nın sularını alır ve Türkiye-Ermenistan sınırını izler . Sınırımızı geçtikten son­ra Kura ırmağı ile birleşerek Hazar denizine dökülür . Araş nehrinden , Pasinler ve Iğdır ovalarında sulamada yararlanılır . Şiddetli geçen kış mevsimlerinde Aras'ın yukarı ke­simleri yer yer donar .

Kura , Erzurum-Kars platosunun kuzey kesiminden doğar . Güney Kafkasya’da doğuya doğru akarak , Hazar denizine dökülmeden önce Aras’la birleşir .

3 . AKARSU HAVZALARIMIZ

Akarsuların , sularını topladığı alanlara havza denildiğini biliyoruz . Denizlerle bağlantılı olan akarsu havzalarına açık havza , denizlerle bağlantısı olmayanlara kapalı havza denir . Türkiye akarsularının  özelliklerinden biri de çok sayıda havzaya bölünmüş olmalarıdır . İç bölgelerdeki kapalı havzaları da eklersek Türkiye’de ondan fazla havza bulunmaktadır . Havza sayısının fazla oluşunun b aşlıca nedenleri; iklim , yer şekilleri ve jeolojik yapıdır . Sayılarının çokluğu nedeniyle havza alanlarımız genellikle dardır .

A . İÇ ANADOLU KAPALI HAVZALARI

Türkiye’nin en büyük kapalı havzaları iç kesimlerdedir . Buradaki kapalı havzalar , Orta Torosların Kuzey eteklerinden , Tuz Gölü’nün kuzeyine kadar geniş bir alanı kaplar . Yer şekilleri ve iklim koşulları bu kapalı havzanın oluşmasında en önemli faktördür . İç Anadolu kapalı havzasında bazı küçük akarsular , göl ve bataklıklar yer alır . Bunların başlıcaları; Konya , Tuz Gölü , Akşehir , Sultansazlığı ve Ilgın Gölü çevresidir . Bu kapalı havzalar bazı yerlerde göl , bazı yerlerde bataklık halindedir .

B: GÖLLER YÖRESİ KAPALI HAVZALARI

Göller Yöresi kapalı havzaları , İç Anadolu havzalarının batısında ve bunların devamı niteliğindedir . Fakat bu yöredeki kapalı havzaların oluşmasında en önemli faktör , yer şekilleridir . Özellikle yörenin kalkerli bir yapıda olması , kapalı havza oluşumunun en önemli nedenidir . Akarsuların yer altına indiği yerler olan düdenlerin yaygın oluşu , yüzeysel akışlı suların azalmasına neden olmuştur . Bu yörenin başlıca kapalı havzaları Burdur ve Acıgöl’dür . Salda ve Yarışlı gölleri de yöredeki küçük kapalı havzalardandır .

Göller Yöresi’ndeki bazı göller , birer kapalı havza gibi görünmesine rağmen , gerçekte sularını yer altından denize ulaştırırlar . Sözgelimi; Eğirdir ve kovada gölleri fazla sularını düdenlerle Aksu’ya ulaştırır . Beyşehir Gölü de aynı şekilde Manavgat Çayı’na su verir . Antalya ile Burdur arasındaki Bucak ve Kestel gölleri de sularını düdenlerle Akdeniz’e gönderir .

Kategori: Coğrafya |


Etiket: akarsular, başlıca akarsularımız, akarsular ve döküldükleri yerler