Arkeoloji
Bilgisayar
Bilim
Bitkiler
Biyografi
Biyoloji
Coğrafya
Din
Edebiyat
Ekonomi
Elektronik
Felsefe
Fizik
Genel
Hayvanlar
Hukuk
internet
İslam Ansiklopedisi
Jeoloji
Kimya
Matematik
Müzik
Programlama
Rehberlik
Resim
Rüya Tabirleri
Sağlık
Sinema
Siyaset
Sosyoloji
Spor
Şifalı Bitkiler
Tarih
Teknoloji
Tıp
Tiyatro
Uzay
Yerler
Ziraat












Hücre Bölünmesi

HÜCRE BÖLÜNMELERİ VE ÜREME ÇEŞİTLERİ

1 . HÜCRE BÖLÜNMELERİ

    Canlı hücrelerin nesillerini devam ettirebilmek için kendilerine benzer yeni hücreler meydana getirmelerine bölünme denir . Bölünme çoğalma , büyüme ve gelişme için kaçınılmaz bir hayat olayıdır . Hem eşeyli hem de eşeysiz üremenin gerçekleşmesini sağlayan temel olay hücre bölünmeleridir . Canlılarda görülen en önemli hücre bölünmeleri mitoz ve mayoz dur . Belli bir gelişme dönemini tamamlayan hücreler bölünerek çoğalırlar . Ancak bazı hücreler hayvanların sinir ve kas hücreleri , bitkilerin değişmez doku hücreleri bölünmezler . Hücreler genellikle oval olup , küreye benzerler . Yani bir hacim , bir de alanları vardır . Hacim stoplazmadan , alan ise hücre zarından ibarettir . Hücre büyüdükçe yarı çap artar . Alan yarıçapının karesi , hacim ise yarı çapını küpü oranında artar . İki artışın farkı çok fazla olduğundan belli bir değerden sonra hücre zarı , fazla büyüyen stoplazmanın ihtiyaçlarını karşılayamaz hale gelir . İşte o an , hücre bölünme mesajı alarak bölünür . Böylece hacim küçülmüş veya alan büyütmüş olurlar .

    Bu durum amipler üzerindeki deneylerle ispatlanmıştır . Bir amip hücresinin sitoplazmasının bir kısmı dört ay süreyle kesilmiş ve hücrenin hiç bölünmediği görülmüştür . Aynı süre içersinde her hangi bir işleme tabi tutulmayan kontrol amipi ise tam 65 defa bölünmüştür . Bir başka deneyde ise , gelişmiş bir amip tam bölüneceği anda sitoplazmasından bir parça kesilmiştir . ancak bölünme devam etmiştir . Çünkü kesme işlemi bölünme emri verildikten sonra yapılmıştır . Bu deneyden sonuç şudur:çıkan sonuç şudur:Bölünme emri , çekirdek ve stoplazma arasındaki etkileşim sonucuna göre , çekirdekten verilmektedir .

  A . MİTOZ BÖLÜNME

         Eşeyli eşeysiz üreyen  bütün çok hücreli canlılarda büyüme ve gelişmeyi sağlayan temel olay mitoz bölünmedir . Tek hücreliler de hücre bölünmesi her defasında üremeyi sağlamış olur . Mitoz bölünme ile  bir hücreden iki yeni hücre oluşur oluşan hücrelerin kalıtsal yapısı birbirleriyle ve ana hücresiyle aynıdır . Olayda kromozom sayısı ve yapısı değişmediği için her türlü  kromozom sayısı ve yapısı değişmediği  için her türlü kromozom sayısına sahip hücreler mitoz gerçekleştirebilir . Özellikle bitki ve hayvanların diploid ( 2n ) vücut hücrelerinin bölünerek çoğalma biçimidir .

 

Mitoz bölünmeyle canlılarda şu olay gerçekleşmiş olur:

 

  • EŞEYSİZ ÜREME
  • BÜYÜME ( Canlının boy ve ağırlık olarak artması )
  • GELİŞME ( Organların hücre sayısını arttırarak olgunlaşması )
  • REJENERASYON ( Eksik kısımların onarılması )
  • Bazı istisna türlerde eşey hücrenin oluşumu 

Bir anormallik sonucu oluşmuş eksik veya fazla kromozomlu hücreler dahi mitozla bölünebilir . Mitozla kromozom sayısı ve yapısı korunmuştur .

1 .      KROMOZOMLARIN  YAPISI

   Bölünme özelliği  olmayan hücrelerde DNA molekülleri çekirdekte kromotin iplikler halinde kümelenmiş şekilde bulunur . Bu uzun kromotin iplikler  hücre bölüneceği zaman eşlenerek kardeş kromatidleri oluştururlar . Hücre bölünmesinin başlangıcında , birarada bulunan kardeş kromatidler kısalıp kalınlaşarak kromozom haline gelirle . Kromotidler birbirlerine sentromer bölgesinden tutunmuşlardır .

    Kromozomların sayısı her canlı için belli olup , azlığı veya çokluğu kalıtsal olarak bir anlam ifade etmez . Örneğin insan , siyah moli balığı , ve kurt bağrı bitkisi 46’şar kromozom taşır . Ancak birisi hayvan birisi de bitkidir .

    Önemli olan kromozom sayısı değil , DNA şifrelerinin benzer olmasıdır . Kromozomların  DNA ve protein bulunur .

     Diploid ( 2n ) canlıların hücrelerinde kromozomlar çift halde bulunur . Biri anadan biri , diğeri babadan gelen , aynı şekil ve büyüklükteki bu kromozomlara homolog kromozomlar denir .

2 .      MİTOZ BÖLÜNMENİN SAFHALARI

                 Belli bir yüzey-hacim oranına ulaşan hücreler bölünme hazırlıklarını tamamlayarak  dört safhada mitoz bölünmeyi gerçekleştirirler . Mitoz bölünme meydana gelirken önce çekirdek eşlenir . Bu olaya karyokinez denir . Sonra sitoplazma bölünmesi buna da sitokinez denir .

   a . İnterfaz Evresi:

Bir bölünme kademesi olmayıp , iki mitoz arasındaki  gelişme safhasıdır . İnterfazda genç hücre  beslenme , büyüme , protein sentezi gibi biyolojik olayları gerçekleştirir . Fakat hücre bölünme mesajını aldığı  andan itibaren bölünme hazırlıkları yapılır . Bu hazırlıklardan sonra interfaz biter bölünme başlar .

  Bölünme hazırlıklarını en önemlisi kromotin ipliklerin ( DNA ) kendini eşlemesidir ( Replikasyon ) Hayvansal hücrelerde sentrozom da kendisini eşler . Hücreyi ağ gibi kuşatmış bulunan endoplazmik retikulum yıkılarak bölünme kolaylaştırılır .

Son olarak bölünme başlarken hücrenin diğer hayatsal faaliyetlerini minimum seviyeye indirilir .
b . Profaz:

Mitoz bölünmenin en uzun safhasıdır . Eşlenmiş kromotin ipliler sentromer bölgelerinden birbirlerine tutunmuşlardır . Bu eşlere kardeş kromatidler denir . Profazda kromotin iplikler kısalıp kalınlaşarak belirgin hale gelir . Bu belirgin yapılara kromozom denir . Profaz sonunda çekirdek zarı ve çekirdekçik eriyerek kaybolmuştur . Sentrozom çiftleri zıt kutuplara çekilerek iğ ipliklerini oluşturmaya başlamışlardır .
c . Metafaz:

Eşlenmiş kromozom çiftleri hücrenin ekvator çizgisinde yan yana gelerek tek sıra halinde dizilirler . Sentromer bölgelerinden de iğ ipliklerine tutunurlar . Sentromerler eşlenir kromozomlar en rahat bu safhada görülerek sayılabilir .

d . Anafaz:

       Sentromer bölgelerinden birbirlerine tutunmuş olan kardeş kromotidler birbirlerinden ayrılarak zıt kutuplara doğru çekilirler bu çekme işlemini iğ iplikleri gerçekleştirir . Mitozda kromozom sayısı ve kromozom yapısı aynı olan hücrelerin  olmasını sağlayan esas olay , bu safhadaki kardeş kromotidlerin ayrılmasıdır .

e . Telofaz:

       Birbirinde ayrılan kromozom akımlarının kutup bölgelerinde kümeler içersinden sonra , çekirdek zarları ve çekirdekçikler aniden oluşarak belirgin hale gelir . Kromozomlar  teker kromotin iplik haline  indirgenirler . İğ iplikleri  kaybolur . Telofaz sonunda karyokinez  bitmiş ve iki çekirdekli  bir hücre oluşturmuştur . Sitoplazmanın  bölünmesiyle iki yeni hücre oluşur .

 f . Sitokinez:

       Sitoplazmanın bölünmesi bitki ve hayvan hücrelerinde  farklılık gösterir .

       Hayvan hücreleri , iki taraftan ve dıştan içeriye doğru boğumlanarak  bölünür . Bitki hücrelerinde iseselülöz çeper boğumlanmaya imkan  vermediği için , iki çekirdek  arasında , golginin  salgısıyla  bir hücre plağı oluşturulur . Bu plak ortadan  kenara doğru uzayarak  iki hücrenin ayrılmasını sağlar

   Ayrıca bitki hücrelerinde sentrozom  bulunmadığından  iğ iplikleri sitoplazmadaki proteinlerden oluşan iki hücre kalıtsal madde bakımından tamamen aynıdır . Belki stoplazmanın miktarından kaynaklanan hücre Büyüklükleri kısmen farklı olabilir veya organellerin dağılımı eşit olmayabilir .

   Bir canlının değişik doku ve organlarında mitoz oranları farklıdır . Genç bireylerde  hücreler  20 dakikaka da bir bölünebilirler . Bitkilerin gövde , dal ve kök uçlarında  meristem dokusu  çok hızlı mitoz geçirirken , bir çok dokusu hiç bölünmez .

    Hayvanlarda epitel doku hızlı bölünürken , kemik hücreleri çok yavaş bölünür . Sinir hücreleri ise belli bir zamandan sonra hiç bölünmez . Mitoz hızı canlının  yaşlanmasıyla da değişir . Embriyo ve gençlik döneminde mitoz en hızlıdır . Gelişme tamamlandıktan sonra  belli bir süre  sabit hızla devam eder . Yaşlanma başlayınca mitoz hızıda düşer . Yaşlıların yaraları bu yüzden geç iyileşir .

 

B . MAYOZ BÖLÜNME:

Eşeyli üreyen canlılarda , eşey hücrelerinin ( gametlerin ) oluşumunu sağlayan özel bir bölünme şeklidir . Mayoz geçirerek hücreler mutlaka diploid ( 2n ) olmalıdır . Mayozun esas görevi , haploid hücreler olan gametlerin oluşumunu sağlamaktır . İstisna olarak su yosunları , diğer çiceksiz bitkiler plazmodyum ve bazı omurgasız hayvanlarda mayozla oluşan hücrelere gamet olmayıp , sporlar yada diğer haploid hücrelerdir . Çünkü bunlar döllenemezler , tek başlarına gelişerek gametleri oluşturacak ara bireyleri meydana getirirler . Mayoz geçirerek hücreler üreme organlarındaki diploid eşey ana hücrelerdir . Mayoz bir hücrenin arka arkaya iki defa bölünmesiyle gerçekleşir ve sonuçta dört yeni hücre oluşturulur . Dolayısıyla mitozda bahsettiğimiz Profaz , Metafaz , Anafaz ve Telofaz safhaları mayozda iki defa gerçekleşir . Bu bölünmelerden birincisi esas mayoz olup , ikincisi mitoz gibi gerçekleşir .

I . MAYOZ :

Oluşacak hücrelerin ge dizilişi ve kromozom sayısı bakımdan değişikliğe uğraması bu bölünmede olur . Bölünme başlamadan önceki interfaz evresi mitozdaki gibi gerçekleşir .

Profaz  I :

En önemli ve uzun safhadır . Eşlenmiş kromatin iplikler sentromerlerin den birbirlerine tutunmuş durumdadırlar . Bu eşlerin her birine kardeş kromotitler denir . Bu safhada eşlenmiş kromotinler kısalıp kalınlaşarak kromozomları meydana getirirler . Her kromozomda iki tane kromatid vardır .

Profaz-I sonunda çekirdekçik ve çekirdek zarı kaybolmuş , sentrozomlar kendini eşleyerek zıt kutuplara çekilmiş durumdadır . Bu safhada eşlenmiş homolog kromozom çiftleri yanyana gelerek tetrat denilen 4 kromotidli yapıları oluştururlar . Bunlar her mayoz da olur . Kromaditlerin birbirlerine sarılmasına sinapsis denir . Bir türün mayozdaki tetrat sayısı normal ( diploid ) kromozom sayısının yarısı kadardır ( insan hücresinin mayozunda 23 tetrat oluşturulur ) . Kısa bir süre sonra sinapslar çözülür ve homolog kromozom çiftleri ayrılarak bölünmeye devam edilir .

  Çoğu zaman , tetrat esnasında , sinaps yapan komaditler arasında parça ( gen ) değişimi olur . Buna ^ Krossingover^denir . Bu alış veriş kardeş olmayan kromaditler arasındadır . Her mayozda sinapslar oluşur , ama krossingover olmayabilir . Krossing-over mayoz bölünmenin en önemli olaylarından birisidir . Çünkü bu olayla genlerin  kromozomlar üzerindeki Diziliş sıraları değiştirilmektedir . Bunun sonucundaise oluşan gametlerin çeşidi daha da rtmaktadır . Böyle gametlerin döllenmesiyle de oluşan bireylerde daha fazla kalıtsal çeşitlilik  sağlanmaktadır .

Metafaz I:

                Bu safha mitozdaki metazfazdan biraz farklıdır . Mitozda eşlenmiş kromozomlar bir sıra halinde , ekvator bölgesinde dizilirlerdi . Burada ise iki sıra halinde dizilirler . Homolog kromozomlar sıralanırken karşı karşıya gelirler .

Anafaz I :

                Bu safhada mitozda bölünmede olduğu gibi kromatid ayrılması olmaz . Mitozun anafazında kardeş kromotidler ayrılırdı . Burada ise homolog kromozomlar ( eşlenmiş haliyle ) biri bir hücreye , diğeri öbür hücreye gidecek şekilde ayrılırYani homolog kromozom ayrılması gerçekleşir .

              Mayoz bölünme sonucunda kalıtsal yapısı farklı hücrelerin oluşmasını sağlayan esas olay budur . Bir mayozda krossing-over olmasa da kalıtsal çeşitlilik sağlanır .

Telofaz I:

          Mitozdakinden farklı değildir . Çekirdek zarları ve çekirdekçik oluşarak , sitoplazma bölünür . Burada oluşan kik hücre haploid ( n ) dir . Çünkü başlangıçtaki hücrenin homolog kromozomlarından birer tanesinin bulundurur . Ancak kromozomlar eşlenmiş olduğu için iki  kromadidli haldedir . Yani DNA miktarı olarak 2n denilebilir . Kısa süren Telofaz I den olarak Mayoz II başlar .

II . MAYOZ:

         Normal bir mitoz gibi gerçekleşir . I . mayozdan daha kısadır . İki bölünme arasında interfaz olmadığı için DNA^lar bir daha eşlenmez . Sadece sentrozom eşlenmesi gerçekleşir .

              Başlangıçta 2n kromozomlu ( diploid ) olan hücreden bu bölünmenin sonunda kromozomlu ( monoploid ) 4 hücre oluşur .

              Bu hücreler ana hücreden kromozom sayısı yönüyle  farklı oldukları gibi , kromozom yapısı yönüyle de ana hücreden hem de birbirlerinden farklıdırlar .

              Mayozla  yumurta oluşurken hücrelerin stoplazma miktarı da farklı olabilir . Buraya kadar öğrendiklerimizi dikkate alırsak , eşeyli üremeyle çeşitlilik oluşturulması şu faktörlerle açıklayabiliriz .

  • Mayoz-I de krossing- overin olması ,
  • Mayoz-I de homolog kromozomların ayrılması ,
  • Mayoz sonucu haploid hücrelerin oluşturulması ,
  • Döllenme ile iki yeni hücrenin  birlşetirilmesi ,

             Bunlara ilave olarak , gametler farklı bireyler tarafından meydana getirilir veya yabancı döllenme  ( yabancı tozlaşma ) gerçekleştirilirse kalıtsal çeşitlilik daha da artmış olur .

Mayozun hem birinci , hem de ikinci bölünmelerinin de gerçekleşen ortak olaylar vardır .

Bunların en önemlileri:

  • Hücre sayısının artması
  • Sitokinezin gerçekleşmesi
  • Sentrozomun eşlenmesi olarak sayılabilir .

DNA eşlemesi , tetrat ve sinapsların oluşturlması , krossin-over ve homolog kromozomların ayrılması sadece I . Mayozda ; kardeş kromatidlerin ayrılması sadece II . Mayozda gerçekleşir .  

   Krossing - Over: 

        Mayozun ilk bölünmesinin I . Profaz  safhasında gerçekleşir . Tetrat sırasında , sinapsis yapan , kardeş olmayan kromatidler arasındaki gen değişimidir . Her sinapsista olmayabilir

          Kromozomlar üzerinde dizili bulunan genler  birbirine ne kadar uzak ise , bu genlerin krossing- over ile değiştirilme ihtimali o kadar çoktur .

         Mayoz bölünme şeklindede görüldüğü gibi , krossing over ile genlerin yapısı değişmez . Sadece kromozomlar üzerindeki diziliş sırası değişir . Bir kromozom çiftinin bir yerindeki gen değişimi olabileceği gibi bir çok yerinde de olabilir . Bu olaylar  sonucunda oluşacak gamet çeşidi artar . Böylece mayoz ve döllenmeyle oluşturulan kalıtsal çeşitlilik , krossing –over  ile biraz daha artmış olur . Mitoz bölünmeyle Mayoz bölünme arasındaki farklar aşağıdaki tabloda verilmiştir .      

     MİTOZ      BÖLÜNME

     MAYOZ BÖLÜNME

  • Her çeşit hücre mitoz geçirebilir .
  • Sadece diploid ( 2n ) hücreler mayoz geçirebilir .
  •  
  • Bir hücre iki defa bölünerek 4 yeni hücre oluşturur .
  • Oluşan hücrelerin kromozom sayısı ve yapısı ana hücreyle ve birbirleriyle aynıdır .
  • Oluşan hücrelerin kromozom sayısı yarı yarıya iner ( n )   ve kromozom yapıları değişebilir .
  • Bölünmenin temel olayı kardeş kromatidelerin ayrılarak farklı hücrelere geçmesidir .
  • Bölünmenin temel olayı homolog kromozmların ayrılarak farklı hücrelere geçmesidir .
  • Eşeysiz üreme , büyüme , gelişme ve rejenasyon sağlanır .
  • Eşeyli üremenin gerçekleşmesini sağlar .
  • Canlılarda karakterlerin sabitliği sağlanır .
  • Canlılarda kalıtsal çeşitliliği sağlar .
  • Tetrat , krossing over ve sips görülmez .
  • Tetrat , krossing- over ve sinaps görülür .
  • Oluşan hücreler tekrar mitoz geçirebilir .
  • Oluşan hücreler tekrar  mayoz geçiremezler .

 

  Su yosunlarının çoğunda döllenmeyi mayoz izler . Yani zigot mayoz geçirir .

  Çiçeksiz bitkilerin çoğunda mayoz , gametlerin değil sporları oluşturur .

   Erkek arılarda ve çiçeksiz bitkilerin haploid gametofitlerin de gametler mitozla oluşur

 



Kategori: Biyoloji |

Etiket: mayoz bölünme, mitoz bölünme , hücre bölünmesi evreleri

Önemli Uyarı
Sitemizde yer alan tüm içerikler internet ortamından toplanmış ve derlenmiştir. Yer alan bilginin doğruluğu garanti edilmemektedir. Yanlış bilgi için tarafımıza sorumluluk yüklenemez. Yanlış bilginin doğuracağı etkenlerden sitemiz ve yöneticileri sorumlu tutulamaz.