Piri Reis Ve Haritaları

PİRİ REİS VE HARİTALARI

Asıl adı Muhiddin Piri olan Piri Reis , tahminen 1465-1470 yıllarında Gelibolu'da doğmuştur . Karamanlı Hacı Ali Mehmed'in oğlu olan Muhiddin Piri , meşhur Osmanlı denizcisi Kemal Reis'in yeğenidir .


Piri Reis Akdeniz'de 1481 yılından itibaren , bağımsız olarak dolaşan amcasının yanında denize açıldı . 1487'de onunla İspanya'da zor durumda bulunan Müslümanların yardımına gitti . 1493 yılına kadar ise Sicilya , Sardunya , Korsika adalarına ve Fransa'nın güney kıyılarına yapılan akınlara katıldı . Bu tarihlerde , bir dünya devleti haline gelen Osmanlı , denizlerde de hâkimiyet kurarak Akdeniz'i bir Türk gölü hâline getirmişti . Piri Reis , denizcilik faaliyetlerini daha faydalı kılmak maksadıyla amcasıyla Osmanlı Devleti'nin hizmetine girdi . 1499-1502 yıllarında meydana gelen Osmanlı-Venedik savaşlarında bir savaş gemisinde kaptanlık yaptı . 1511'de amcasının vefatıyla bir süre Gelibolu'ya çekilen Piri Reis , burada Kitab-ı Bahriye adlı eseri üzerinde çalışmaya başladı . 1513'te ise denizcilikte edindiği tecrübe ve bilgilerini aktarabilmek için , ilk dünya haritasını çizdi .

1516'da yapılan Mısır Seferi?ne Osmanlı donanmasında kaptan olarak katılan Piri Reis , 1517'de tamamladığı ilk haritasını , Yavuz Sultan Selim'e sundu . 1522'de ise Rodos Seferi'ne katıldı . 1524'te Sadrazam Makbul İbrahim Paşayı Mısır'a götüren gemiye kılavuzluk ettiği sırada , kendisiyle ilgilenen sadrazamın yardımıyla tamamladığı Kitab-ı Bahriye'yi , Kanuni Sultan Süleyman'a sundu . 1528'de daha da geliştirerek çizdiği ikinci haritasını da padişaha takdim etti . Bu tarihten sonra Piri Reis , güney denizlerinde görev yaptı .

Aden'in ( Yemen ) Portekizlilerin eline geçmesi üzerine , Süveyş'teki Osmanlı donanmasına kaptan tayin edildi ve 1548'de Aden'i geri aldı . Piri Reis'in 1554'te Kahire'de hayat yolculuğu son buldu . Ruhu şâd , mekânı cennet olsun .


Piri Reis'in Haritaları

Herhangi bir seyahatte , harita , kroki veya bir çizimin ne kadar kolaylık sağladığının çoğu zaman farkında olmayız . Bugün çok ucuza satın aldığımız bir dünya haritasını , hayalen 500 yıl öncesine giderek belli bir bedel karşılığında satmak istesek , haritanın ehemmiyetini kavramış ve ona ihtiyacı olan Piri Reis gibi kişilerin ne kadar altın vereceğini tahmin edebilirsiniz . Bugün kolay bir şekilde uydu ve digital teknolojilerle hazırlanan haritaların , yüzyıllar önce nasıl çizilebildiği hususunda fikir yürütmektense , haritacılık tarihinde önemli bir yeri olan Piri Reis'in çalışmalarına bir göz atalım isterseniz .

Piri Reis , on altıncı yüzyılda yaşayan büyük bir denizci , coğrafyacı ve haritacıdır . Hâlâ bilinmeyen birçok yönü olan bu denizci , edindiği tecrübe ve bilgileri , gezip gördüğü yerleri , yabancı kaynaklardan da istifade ederek , tarihî ve coğrafî özellikleriyle birlikte 1513'te Kitab-ı Bahriye isimli eserinde toplamış , deniz ve karaların haritalarını çizmiştir . Kitab-ı Bahriye'de denizcilikle ilgili bütün bilgilerin toplandığı başlangıç bölümünde , genel açıklamalardan sonra Ege ve Akdeniz adaları tanıtılarak denizle ilgili bilgi ve tecrübelerin önemi vurgulanmaktadır . Bu bölümde rüzgâr çeşitleri , pusula ve haritanın tanıtılmasından sonra deniz ve karaların oranları verilmektedir . Portekizlilerin denizcilikteki keşifleri , Çin Denizi , Hint Okyanusu , Akdeniz ve Ege'deki rüzgârlar , Basra Körfezi , Atlas Okyanusu etraflı biçimde anlatılmakta , ayrıca denizlerde yaşayan çeşitli canlılardan ayrıntılı bir şekilde bahsedilmektedir .

Haritaların açıklamalı olarak yer aldığı bölüm ise , Çanakkale Boğazı'ndan başlayıp; Ege Denizi kıyı ve adaları , Adriyatik Denizi , Batı İtalya , Güney Fransa , Doğu İspanya , Kuzey Afrika , Filistin , Suriye , Kıbrıs ve Anadolu kıyıları ile çevrelerindeki adalarla ilgili tarihî ve coğrafî bilgiler verilerek son bulur .

Topkapı Sarayı'nın düzenlenmesi esnasında Millî Müzeler Müdürü Halil Edhem Bey tarafından bulunan ve bugüne kadar hakkında çok sayıda yazı yazılmış olan haritalardan , 1513'te çizdiği ilkinde Piri Reis , Kristof Kolomb'a ait Amerika haritasından , Portekiz ve Arap haritalarından; çoğu kendi çağına ait , birçok ünlü haritadan faydalandığını belirtir . Bugün haritanın elde kalan parçasında , Avrupa ve Afrika'nın batı kıyılarıyla Atlas Okyanusu , Antil Adaları , Orta ve Güney Amerika gösterilmektedir .

Piri Reis'in 1528'de çizdiği ikinci haritasından günümüze kadar gelen parça ise , büyük bir dünya haritasının kuzeybatı köşesi olup , Atlas Okyanusu'nun kuzeyini , Kuzey ve Orta Amerika'nın yeni keşfedilmiş kıyılarını , ayrıca Grönland'dan Florida'ya uzanan kıyı şeridini ihtiva eder . Adalar ve kıyılar , son keşiflere dayalı olarak daha doğru çizilmiştir . Keşfedilmemiş yerler ise , beyaz bırakılarak çizilememiştir . İlk haritaya göre daha büyük ölçekli ve gelişmiş olan ikinci harita , teknik olarak da o dönemin en ileri ve mükemmel harita örneğidir . On yedinci yüzyılda yapılmış olan J . Schoener ve Münster'in dünya haritalarından çok daha sağlıklıdır .

Piri Reis'in çizmiş olduğu haritalarla ilgili Batı'da yapılan araştırmaların ilki , 1952'de gerçekleştirildi . Amerikalı harita uzmanı Mallery tarafından yapılan bu araştırmada şaşırtıcı bir sonuçla karşılaşıldı: Kitab-ı Bahriye'deki Akdeniz haritasındaki teferruat doğruydu fakat yerinde değildi . Sanki haritayı çizen , dünyanın yuvarlak olduğunu biliyordu . O dönem için bunun imkânsız olduğunu düşünen araştırmacı , bu defa Amerikan Deniz Kuvvetleri Hidrografi Bölümü'ne başvurdu . Haritalar burada küre geometrisine göre yapılmış son dünya haritalarıyla karşılaştırıldı ve tamamıyla doğru çıktı . Üstelik bu bilgi , sadece Akdeniz için değil , Kuzey ve Güney Amerika için de doğruydu . Bir başka deyişle , Piri Reis dünyanın yuvarlak olmasının yanında , küre şeklinde olduğunu da biliyordu . Çünkü haritalar küre geometrisine uygun olarak çizilmişti . Harita uzmanı Linehan'ın bu tespitleri , 16 . yüzyılda bu doğrulukta bir dünya haritasının nasıl çizilebildiği konusunda yürütülen araştırmaları daha da sırlı hâle getirdi . Çünkü , hem Amerika kıyıları , hem de Kanada'daki göl ve dağlar bütünüyle doğru çizilmişti . Bunun üzerine 1956'da Georgetown Üniversitesi Piri Reis'in haritacılığı üzerine bir açık oturum düzenledi . Toplantıya bu defa , önsözü daha önce Einstein tarafından kaleme alınmış olan "Yeryüzünün Kayan Kabuğu" adlı incelemenin yazarı Prof . Charles Hapgood ve matematikçi Richard Strachan gibi dönemin ünlü harita uzmanları da katıldı . Bu iki bilim adamı , söz konusu haritaları daha sonraki yıllarda uydularla çekilen yeryüzü resimleriyle tekrar karşılaştırınca daha şaşırtıcı bir neticeye vardılar: 16 . yüzyılda çizilen haritalarla 20 . yüzyıl uydu fotoğrafları birbirini tutuyordu .

Bu ölçüde tevafuk , konuyla ilgili olanları şaşırtmaya devam etmekte ve şu soruları sordurmaktadır : O dönemin imkân ve teknikleriyle bu bilgiler nasıl elde edilmiş , gözlemler nasıl gerçekleştirilmişti? Amerika'ya bizzat gitmediği tahmin edilen Piri Reis , bu bilgileri nasıl ve üstelik bu kadar doğru şekilde kâğıda dökebilmişti? Bu sorular , Piri Reis'in de faydalandığını belirttiği önceki haritaların varlığını göz önünde tutarak , tarihte büyük uygarlıkların olup-olmadığını akıllara getirmiştir .

Piri Reis'in dünya haritasını yapmış olduğu dönem , Osmanlı devletinin en geniş topraklara sahip olduğu zaman dilimidir . Bu da Osmanlıların başarılarının sadece askerî güçle gerçekleşmediğini , dönemin ilim adamlarından da istifade edildiğini göstermektedir .

Bu noktada , Piri Reis'in Osmanlı'da gördüğü saygı ile , 17 . yüzyıl'da İtalya'da yaşayan Galile'nin yaşadıkları karşılaştırıldığında , iki medeniyetin bilgiye ve yeniliklere bakış açılarındaki farklılık görülecektir . Galile , ay ve güneşin hareketlerini inceleyerek , dünyanın yuvarlak olduğunu ve güneşin etrafında döndüğünü tespit etmişti . Ancak , bu çalışmalarını ihtiva eden kitabı , kilisenin fikirleriyle ters düşünce , engizisyona çıkarılmıştı . Galile , görüşlerinin yanlış olduğunu kerhen kabul etmişti . Mahkemede , bu kabulüyle ölümden kurtulmuş; ama , engizisyon gözetiminde evinde yaşamasına izin verilmişti . Batı'da durum böyle iken , yüz yıl önce Osmanlılar'da Piri Reis , doğru olarak çizdiği dünya haritasını , Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman'a takdim etmiş ve mükâfatlandırılmıştı .

Kategori: Genel | Bilim | Coğrafya |


Etiket: piri reis harita PİRİ REİS VE HARİTALARI