Gölge Oyunu ( Karagöz

Gölge Oyunu ( Karagöz - Hacivat )

Gölge Oyunu ( Karagöz - Hacivat )

Tarihçesi : Gölge oyunu;deriden yapılan tasvirlere arkadan vuran ışığın tasvirlerin gölgesini beyaz bir perde üzerine yansıtması temeline dayanır .

Gölge oyunu doğu kültürlerine özgü bir sanattır ve ortaya çıkışı hakkında değişik rivayetler vardır . Bir rivayete göre Çin hükümdarı Wu ( M . Ö . 140-87 ) karısının ölümü üzerine derin bir üzüntüye kapılır . Şav Wong adlı bir çinli , hükümdarın üzüntüsünü hafifletmek için sarayın bir odasına gerdiği beyaz bir perdenin arkasından geçirdiği bir kadının perde üzerine düşen gölgesini ölen kadının hayali diye sunar . Çinlilerden Moğollara onlardan da Türklere geçen gölge oyunu tekniği daha sonra da Türk akınlarının istikametine paralel olarak batıya geçmiştir . Bu tekniğin Türk halk kültüründe Karagöz olarak ne zaman ortaya çıktığı hakkında değişik görüşler vardır . Bunlardan en yaygın olanı Sultan Orhan devrinde ( 1324-1362 ) Ulucami'nin inşaatı sırasında Bursa'da geçmiştir . Cami inşaatında çalışan demirci ustası Kambur Bâli Çelebi ( Karagöz ) ile duvarcı ustası Halil Hacı İvaz ( Hacıvat ) arasında geçen nükteli konuşmaları dinlemek isteyen işçiler işi gücü bırakıp onların etrafında toplanır , bu yüzden de inşaat yavaş ilerlermiş . Bu durumu öğrenen padişah her ikisini de idam ettirmiş . Daha sonra çok pişman olan padişahı teselli etmek isteyen Şeyh Küşterî başından beyaz sarığını çıkarıp germiş ve arkasına bir şema ( ışık ) yakarak ayağından çıkardığı çarıkları ile de Karagöz ve Hacıvat'ın tasvirlerini canlandırıp nükteli konuşmalarını tekrar etmiş . O tarihten sonra da Karagöz oyunları değişik mekanlarda oynanır olmuş .

Günümüzde de Karagöz perdesine Şeyh Küşterî meydanı denir ve Şeyh Küşterî Karagözcülüğün pîri kabul edilir . D . T . C . F Tiyatro kürsüsü eski başkanlarından Prof . Metin And'a göre ise , 1517 yılında Mısır'ı fetheden Yavuz Sultan Selim'in Memlük sultanı Tumanbay'ın asılışını hayal perdesinde canlandıran bir hayal sanatçısını , oğlu Kanuni Sultan Süleyman'ın da görmesini arzu ederek İstanbul'a getirmesiyle gölge oyunu Anadolu'ya girmiştir . Evliya Çelebi'ye göre ise; Efelioğlu Hacı Eyvad , Selçuklular çağında Mekke'den Bursa'ya gidip gelen Yorkça Halil diye tanınmış biridir . Bu yolculuklardan birinde kendisini eşkiyalar öldürmüştür . Karagöz ise Bizans Tekfuru Kostantin'in seyisi olup Edirne dolaylarında Kırk Kilise'den kıptî Sofyozlu Balî Çelebidir . Yılda bir kez Tekfur kendisini Alaeddin Selçuki'ye gönderdiğinde Hacıvat ile buluşup konuşurlardı . Gölge oyunu sanatçıları onların söyleşmelerini gölge oyunu olarak oynatırlardı .

16 . yüzyılda hayâl oyununun yaygınlığını ve Osmanlı eğlence sanatlarının başlıcalarından olduğunu gösteren pek çok belge vardır . Karagöz oyunlarının 20 . yüzyılın başlarına kadar sarayın ve halk toplantılarının gözde eğlencelerinden olan olduğunu yerli ve yabancı kaynaklardan öğreniyoruz . Söz konusu yerli kaynaklara göre , II . Mahmut devrinde şehzadelerin sünnet düğününde geceleri on bir ayrı yerde Karagöz oynatılmıştır . Abdülaziz ve II . Abdülhamit devirlerinde bazı Karagöz sanatçıları Mızıkayı Hümayun himayesine alınmışlardır .
Esnek yapısı itibariyle doğaçlamaya ve güncel olayların işlenmesine son derece açık olan Karagöz perdesi , zamanının en önemli toplumsal yergi vasıtasıydı . Halkın beğenmediği hükümet kararlarını eleştirdiği ve kamuoyunu

temsil ettiği dönemler vardır . Osmanlı'nın son dönemlerinde Karagöz sanatçıları devlet ileri gelenlerinden bazılarının hırsızlığını , rüşvetçiliğini vs . perdede canlandırdıkları için bu taşlamalar çok keskin bulunmuş , oyunlar yasaklanmış , devlet ileri gelenlerinin perdeye yansıtılmaları ağır cezalara bağlanmış , bu yasaklamalardan sonra Karagöz sıradan , kaba saba bir güldürü durumuna düşmüştür . 20 . yüzyılın ilk çeyreğinde bir süre daha yaşayan Karagöz , zaman içinde tiyatronun , sinemanın daha sonra da televizyonun hayata girmesiyle tamamen etkisini kaybetmiştir .

KARAGÖZ:

Oyunun hiç şüphesiz başrol oyuncusu Karagöz'dür . Okumamış bir halk adamıdır . Hacıvat'ın kullandığı yabancı kelimeleri anlamaz ya da anlamaz görünüp , onlara yanlış anlamlar yükleyerek ortaya çeşitli nükteler çıkarırken bir taraftan da yabancı dil kuralları ile yabancı kelimeler kullanan Hacıvat ile alay eder . Her işe burnunu sokar , her işe karışır , sokakta olmadığı zaman da evinin penceresinden uzanarak , ya da içerden seslenerek işe karışır . Dobra , zaman zaman patavatsız yapısından dolayı ikide bir zor durumlarda kalırsa da bir yolunu bulup işin içinden sıyrılır . Çoğu zaman işsizdir , Hacıvat'ın bulduğu işlere girip çalışır . Değişik oyunlarda rol icabı değişik kıyafetler içinde farklı Karagöz tasvirleri vardır . Kadın Karagöz , Gelin Karagöz , Eşek karagöz , Çıplak Karagöz , Bekçi Karagöz , Çingene Karagöz , Tulumlu Karagöz , Davullu Karagöz , Ağa Karagöz v . s .

HACIVAT:

Tam bir düzen adamıdır . Nabza göre şerbet verir , eyyamcıdır . Kişisel çıkarlarını her zaman ön planda tutar . Az buçuk okumuşluğundan dolayı yabancı sözcüklerle konuşmayı sever . Perdeye gelen hemen herkesi tanır , onların işlerine aracılık eder . Alın teriyle çalışıp kazanmaktan çok Karagöz'ü çalıştırarak onun sırtından geçinmeye bakar . Değişik oyunlarda rol icabı değişik kıyafetler içinde farklı Hacıvat tasvirleri vardır . Keçi Hacıvat , Çıplak Hacıvat , Kadın Hacıvat , Kahya Hacıvat .

ÇELEBİ: İstanbul ağzı ile kusursuz bir Türkçe konuşur . Bazı oyunlarda zengin bir bey , bazı oyunlarda bir mirasyedi , bazı oyunlarda ise zevk düşkünü bir çapkındır . Nazik ve çıtkırıldım bir tiptir . Elinde şemsiye , çiçek demeti ya da baston olan değişik Çelebi tasvirleri vardır

ZENNE: Karagöz oyunundaki bütün kadınlara genel olarak Zenne denir . Salkım İnci , Şallı Natır , Nuridil , Dimyat Pirinci , Şekernaz , Yedi dağın çiçeği Hasırasıçtının kızı Rabiş , Cemalifer , Hürmüz Hanım , Dürdane Hanım , Şetaret ( Arap halayık ) , Dilber , Nâzikter .

BEBERUHİ: Altıkulaç Beberuhi lakabıyla anılır . Yaşı büyük aklı küçük idiot bir tiptir .

TUZSUZ DELİ BEKİR: Bir elinde içki şişesi , bir elinde tabanca ya da kama vardır . Olayların karmaşıklaştığı anda gelip kaba kuvvetle olayı çözer .

HİMMET: Kastamonu'lu Himmet olarak da geçer . Sırtında baltası vardır . Kaba saba bir tiptir . Karagöz oyunlarının en iri tasviridir . Yaklaşık 50 cm boyundadır .

MATİZ: Matiz çingenece sarhoş demektir . Matiz , sarhoş , külhanbeyi tiplerinin hepsi yaklaşık olarak aynı tiplerdir . ( Bekri Mustafa , Bekri Veli , Sakallı Deli , Hımhım Ali , Hovarda Çakır , Kırmızı Suratlı Bakır , Burunsuz Mehmet , Çopur Hasan , Cingöz Mustafa )

TİRYAKİ: Afyon yutup pineklemekle ömür geçiren , olayın en can alıcı yerinde uyuklayan bir tiptir . ( Nokra çelebi )

LAZ: Karadenizli , çabuk çabuk konuşan ağzı kalabalık bir tiplemedir .

ACEM: Halıcılıkla uğraşan zengin İranlı tipleme .

Bunların dışında Osmanlı imparatorluğu döneminde yaşayan her tip Karagöz oyunlarında yerini almıştır . Bu tiplerin başlıcaları şunlardır .

BOLULU AŞÇI , RUM , KAYSERİLİ , RUMELİLİ , KÜRT , YAHUDİ , ARNAVUT ( MESTAN AĞA , BAYRAM AĞA , CELO AĞA , RECEP AĞA , ŞABAN AĞA , RAMAZAN AĞA ) , ÇERKEZ , ACEM ( PÜSER , NÖKER ) , AK ARAP ( HACI FiTİL , HACI KANDİL , HACI ŞAMANDIRA ) ZENCİ ARAP , AK ARAP , ERMENİ , AYVAZ SERKİS , FRENK , İMAM , HAHAM , DOKTOR , KÜLHANCI , KİLCİ , PİŞEKAR , KAVUKLU , SÜNNETÇİ , HOKKABAZ , ÇENGİ , KÖÇEK , CAMBAZ , DENYO , SOYTARI , CAZULAR , CURCUNABAZLAR , TULUMBACILAR , CİNLER , AŞIK HASAN , İSKELE KAHYASI , FERHAT , CANAN , TAHİR , ÇİNGENE , KARAGÖZ'ÜN OĞLU- ( YAŞAR ) , HACIVAT'IN OĞLU- ( SİVRİKOZ ) , HACIVAT'IN KIZI , DEDİĞİGİBİ , TAVTATİKÜTÜPATİ , DEMELİ , SEYMENLER , ZÜHRE'NİN BABASI , ŞİRİN'İN ANNESİ , BOK ANA , HIMHIM , KEKEME , DELİLER , DANSÖZ v . s .

Kategori: Tiyatro |

Etiket: karagöz ve hacivat karagöz oyunu gölge oyunu karagöz ve hacivat oyunu karagöz ve hacivatın tarihçesi