Halk Müziği 'nde Türler

Halk müziği'nde Türler

• Genel olarak türkü

• a ) Karadeniz Türküsü

• b ) Teke zortlatması

• c ) Konya türküsü

• d ) Yozgat türküsü

• e ) Rumeli türküsü

• f ) Azeri türküsü

• Müstezat

• Zeybek

• Maya

• Bozlak

• Gurbet

• Barak

• Hoyrat

• Divan

• Güvende takımı

• Barana takımı

• Müzikli öykü

Şimdi  bu türleri biraz acıklayalım .

KARADENİZ TAVRI

      Türksü:Tümüyle halk müziğinin özelliklerini gösteren bu bu türün en belirgin özelliği , oyuna eşlik amacıyla üretilmiş olmalarıdır Türü belirleyen en belirgin en önemli öğe , 7/16 , 7/8 ve 5/8'lik düzümlerin kullanılmış olmasıdır . Bunun yanın da karadeniz kemencesi ve tulum zurna bu türü belirleyen calgısal ögelerdir . Seslendirme sırasın'da kullanılan ağız ve özellikle bağlama türü calgılar la oluşturulan Karadeniz tezenesi 'de denilen tavır türü oluşturulan diğer Ögelerdir .  

TEKE ZORTLATMASI

b )     Bu Tür adını teke yöresi olarakda bilinen bölgeden almaktadır . Bölgenin adı , Teke beyliğinden gelmektedir . 1277 yılında karaman oğlu mehmet bey'in izniyle , teke paşa bir beylik kurmuş ve bu beyliğe kendi adını vermiştir . Günümüzde teke yöresini kapsayan yerler şunlardır; Burdurun tamamı , Fetiye , ortaca ( Muğla ) , Acıpayam , Kızılhisar , Honaz ( Denizli ) , Dinar , Başmakçı ( Afyon ) , Yalvaç , Şark-i Karaağaç ( Isparta ) , Cevizli , Akseki , Manavgat , Alanya ( Antalya ) .   Türe adına veren Teke zortlatması  deyimi ise şuradan gelmektedir: Yörede çok yaygın olarak beslenen keçinin erkeğine teke denmektedir . Bu hayvanların özellikle eşleşme zamanın da yaptığı sıçramalar ve haraketler bu türün oyunlarına yansımıştır . Ancak bazı araştırmacılar bu adın , yörenin adından da geldiğini söylemektedir . Türün en belirgin ögeleri usül , Bağlamadaki çalış tavrı ve oyunlara eşlik olarak okunmasıdır .   9/8'lik usülün sanat müziğindeki aksak ve raks aksağı olarak bilinen şeklinin 9/16 'lık türevi teke zortlatmasının en belirgin unsurudur . Muzaffer sarısözen Teke yöresinde özellikle ısparta cevresinde kullanılan 9/16'lık usüle Gakgili havası  dendini belirmiştir .   Hamit çine de Köy kadınlarının , tepsi , tencere kapağı , leğen çalarak teke oyunlarını oynamasına Dımıdım dendini söylemektedir .

KONYA TAVRI 

  sü: Bu türü oluşturan öğeler , seslendirme sırasında sıkca yapılan tril  ve konya tezenesi denilen tavır'dır

            YOZGAT TAVRI

          Bu türü belirleyen en önemli öge , bağlamadaki , yozgat tavrı olarak veya sürmeli olarak bilinen  bir tavırla türkülerin çalınışıdır . Ayrıca seslendirmede yapılan tril ler ve gırtlak hareketleri ağız olarak da bu türe bir başka özellik kazandırır . Bağlamada ağır ( andante ) bir calış tarzı içinde , tezene ile uzun süreli seslerde ve senkoplarda triller yapılırken , klavye üzerindeki elin yeptığı çarpmalar da tavrı tanımlar . Yozgat tavrını radyolara  getiren , tanıtan ve yaygınlaşmasını saglayan nida tüfekçi'dir . Türk halk müziği repertuvarı içinde , bazı türkülerin belirli yerlerinde yozgat tavrı kullanılmaktadır . Ancak bunlar kısa pasajlar yer yer olmaktadır . Yaptığımız araştırmalara göre gercek yozgat tavrını gösteren yozgat türküleri mevcut repertuvar icinde sekiz tanedir .

          1 ) Asker yolu beklerim

          2 ) Ali'min çamda buldum izini

          3 ) Çamlığın başında tüter bir tütün

          4 ) Dersini almışda ediyor ezber

          5 ) Eğdim kavak dalını

          6 ) Hastane önünde incir ağacı

          7 ) Sabahınan eser seher yelimi

          8 ) Yaz gelirse

RUMELİ TAVRI

e ) RumeBu türkülerde , usul , agız ve bağlamadaki tavır türü belirleyen en önemli ögedir . Bu türkülerin bir kısmı oyunlara eşlik olarak okunur . Genelde 5/8'lik 7/8'lik 7/16'lık usuller kullanılmıştır . Seslendirmede , yöresel agız sive , baglama ile icrada tırakya tavrı görülür kentmerkezlerinde bağlamanın yanı sıra , keman , kanun , ud gibi sanat müziği calgılarıda kullanılmaktadır .

 AZERİ TAVRI
  zerTürü belirleyen en önemli öge 6/8 ve 12/8'lik düzümlerin kullanılmış olmasıdır . bunun yanında yoğun olarak kullanılmış olan segah ve nihavend makamları , türü belirleyen makamsal ögelerdir . onyedili perde dizgesi'nin  yanında tampere dizge'nin de kullanıldığı  bu türü belirleyen  diğer ögeler ise , tar ve akordiyon ve garmon türü çalgıların kullanılması yanın da , agız dır . Ayrıca seslendirme sırasında , uzun süreli  seslerde tremola ve tril yapılması türü belirleyen bir başka ögedir .

 MÜSTEZAT

MüsteDivan edebiyatında müstezat adı verilen şiir anlayışı , bu türü belirleyen sözel ögedir . Bunun yanın da , halk müziği içinde genel bir anlatımla müstezad olarak nitelendirilmiş rast , mahur ve acemaşıran makamlarından birinin mutlak suretle kullanılması türü belirleyen makamsal ögelerdir . Usullü yada usulsüz olabilir .

ZEYBEK

Zeyb: Oyunu , icradaki özel tavrı ve ağzı , usulü ile başlı başına bir tür olan zeybekler'in türsel özelliklerine geçmeden önce Zeybek  kelimesinin kökeni hakkında bilgi verilecektir . gerek zeybek kelimesi , gerekse zeybek oyunlarının kökenleriyle  zeybeklerin yaşadıları yerler hakkında yıllardır çok çeşitli ve farklı görüşler ileri sürülmüştür ve sürülmektedir . Orta asyadan , Balkanlara , Yunanistan'dan Ege denizi adalarına kadar birçok yerde zeybek kelime ve oyunlarına sahip cıkmaya çlışılmıştır . Bu konuda son yıllarda çok geniş araştırma yapan Onur Akdoğu  türk kültür dergisinde yazdığı geniş acıklamaların sonun da kelimenin tamamen  Türkçe kökenli olduğu çeşitli kaynaklar göstererek açıklamış En önemli ögeleri ; usul , tavır ve oyun eşlikli olmalarıdır . Dokuz zaman lı usulun değişik mertebeleri kullanılırken bu dokuz zaman lı9 usulün Evfer ve raks Aksağı dışın da kalanların olması şarttır . Daha basit bir ifade ile üç'lünün başta veya sonda olması gerekmektedir . Zeybeklerin ( 2+2+2+3 ) veya ( 3+2+2+2 ) şekilde olması şarttır Bazı istisna hallerde ( 3+3+3 ) tarzıda görülmektedir . örneğin Ah bir ataş ver cigaramı yakayım .   Dört zaman lı  olan zeybek tavrı ile calınıp oynana bilen parçalar ise zeybek çeşnisi olarak kabul edilirler . Zeybekler hız tempo olarak; çok ağır , ağır ve kıvrak olmak üzere çeşitli şekillerde , yani adagio , andante yada moderato veya allegro olabilirler . Kıvrak zeybeklerin çoğunluğu kadınların oynadığı zeybeklerdir . Ağır zeybeklere örnek : Kocaarap , Harmandalı , Kerimoğlu .    Kıvrak zeybeklere örnek: Serenler , Damardı , Cemilem .     Genellikle bir oktav icinde seyir etmelerinin yanın da oktavı aşan oniki , onüç ses içinde seyreden zeybeklerde çoktur . makamsal olarak; hüseyni , karcıgar , nikriz , hicaz , eviç en çok kullanılanlardır .   Bağlamadaki icrasın da özel tavır özel bir tezene kullanımı vardır .

MAYA

Maya:Usulsüz bir sözel tür olup , türü belirleyen temel öge mutlaka  Hüseyni makamında ezgilendirilmiş olmasıdır . genlik bir oktavı aşmaz . Çok zaman , seslendirme sırasın da asıl sözlere  yavri yavri , of , ah gibi katma sözler eklenir . Genellikle sözel bölmeden önce , usullü ve çalgısal bir bölme gerek girişte , gerek sözlerin arasın da seslendirilir . Söz konusu bu çalgısal bölmede hemen hemen yalnızca curcuna usulü kullanılmıştır . Küme ve motif sekilemesinin sıkca yapıldığı mayalarda , resitatif seslendirmeler yogun olarak yapılmıştır .

Bozla Usulsüz bir sözel tür olup , türü belirleyen ögelerden ilki kürdi dizisi icerisinde seslendirme yapılmış olmasıdır . Bunun yanın da muhayyer dizisinde bozlaklar görülmesine karşın , bu diziyle yapılan seslendirmelerde durak ve tiz durakta kalınacağı zaman , üst yeden olacak şekilde Si  sesleri ters glisando'yla pestleştirilir . Dolayısıyle yine kürdi makamlarının etkisi oluşur .   Ses genliginde en geniş olan bir türdür . Küme ve motif sekilemeleri sıkca  yapılmıştır . Seslendirme , genel olarak durak sesinin bir küçük  üçlü üzerindeki sesten , veya bu sesin bir oktav tizinden , yani tiz duraktan başlar . Sözel bölmeye başlamadan önce , tek calgı tarafın dan yol gösterme adı verilen bir usulsüz acış yapılır . Sözel bölümün seslendirilmesi sırasın da ise calgılardan biri dem tutabilir .

GurbeSözel olarak keder , hüzün , sıla hasreti , ayrılık hatta ölüm gibi konuları içeren sözlerin , usulsüz olarak ezgilendirilmesi , türü belirleyen temel ögedir . Bunun yanın da , Gerdaniye ve gülizar makamlarının içiçe kullanılması , türü belirleyen makamsal ögelerdir . Seslendirme sırasın da cok sık kullanılan ters glisando , ayrıca ( sol-mi ) küçük üçlü aralığı , türün seslendirme ögeleri olarak karşımıza çıkmaktadır . Türü belirleyen calgısal ögeler  sipsi , üctelli ve kabak kemane'dir .

BarakSes genligi bir oktavı gecmeyen , cok sık resitatif lerin , tril lerin ve zaman zaman ters glisando ların yapıldığı usulsüz bir sözel türdür . Motif ve küme sekilemesi türü belirleyen diger bir özelliktir .

HoyraCinaslı uyaklardan oluşmuş halk edebiyatına ait şiirlerin usulsüz olarak ezgilendirilmesi , türü oluşturan başlıca ögedir . Usüllü ve calgısal bir girişten sonra sözel bölmeye gecilir . Genel olarak , her dizeden sonraya aynı , yada , yeni bir calgısal bölme seslendirilir . Çalgısal bölmelerin sonun da yapılan puandork'luses , sözel bölmenin başlıyacagı sestir . Sözel bölmeler birer dizeden oluşur .

GÜVENDE TAKIMI

GüvenBursa ve Balıkesir'de aynı adla anılan geleneksel güvende oyunlarına eşlik etmek amacıyla üretilmiş bir türdür . Güvendenin kelime anlamı , iddia edildiği gibi , kişinin güvendiği bir kişiyi  oyuna kaldırarak birlikte dans etmenin verdigi güven'den kaynaklanmıştır . Güvende türü sanat müziğin'de kullanılan köcekce takımından esinlenerek oluşturulmuş bir eğlence müziği türüdür . Güvende takımlarında türü belirleyen en önemli ögeler 2/4 , 4/4 , 9/8 lik usullerin karışık olarak kullanılması , temponun agırdan hızlıya dogru akışı , birbirine yakın ve benzer makamların kullanıldığı türkülerin calgısal bölümlere geckiler yapmasıdır . Aslında oyuna yönelik bir tür eğlence müziği olup bir bakıma süit tir

BARANA

                  Barana kelime anlamı olarak degişik yörelerimizde çok çeşitli olarak kullanılmaktadır . Derleme sözlügünde verilen acıklamaya göre; Fasulye sırığı veüzüm çubuklarını dayamaya yarayan catal ağaç , Deve hamudunun ön ve arka kısmı , demir tırmık , Baklava biçimi mayın , İnce döşeme , Lop yumurtanın üzerine sarımsaklı yogurt dökülerek yapılan yemek , Ispanak ve semiz otu gibi sebzelerin pirinçle pişirilip yapılan yemek gibi  ceşitli anlamları verilmiştir . Ancak halk müziğinde barana kelimesi  Özellikle balıkesir ve manisa illerimizin , Dursunbey , Soma , Tarhala yörelerinde özelbir tür olarak karşımıza çıkmaktadır . Sanat müziğindeki  Fasıl  anlayışına benzeyen bu türde , çeşitli türdeki halk müziği ürünleri , solo koro icralarının yanı sıra zeybek karşılama gibi oyunlarla ard arda bağlanarak oluşturulur . Bu ezgiler , fasılda olduğu gibi aynı makamda değildirler . Ancak birbirine yakın ve gecki yapabilen makamlardan oluşur .

Müzi Günümüzde çok az kullanılan bu türün en güzel örneklerini  Ferruh  Arsunar'ın  Gaziantep folkloru  adlı kitabında görmek mümkündür . Bunda esas , nazım veya nesir şeklinde değişebilen metinlerin ezgilendirilmesidir . Bu seslendirmeler , uygun sahne düzeni icinde , bir kişi tarafından çeşitli jest ve mimiklerle yapılır . Ezgiler çeşitli makam ve usullerde olabilir

Kategori: Müzik |


Etiket: Müstezat Zeybek Maya Bozlak Gurbet Barak Hoyrat Divan Güvende takımıBarana takımı Müzikli öykü